Een netelig dossier waarvan de inzet bijzonder zwaar is en op het punt staat opnieuw voor het Europees Hof van de rechten van de Mens te belanden.

Het gaat over Vassili Kononov, voormalig antinazi partizaan, vertegenwoordigd door zijn familie,  tegen de regering van Letland die hem veroordeelde wegens “oorlogsmisdaden” na een juridische marathon van méer dan zes en een half jaar, besluit van 28 september 2004 door het Opperste Gerechtshof van Letland.

De heer V.Kononov, onlangs te Riga overleden  op 88-jarige leeftijd, werd gedurende vijftig jaar in de USSR  geëerd voor zijn strijd in het verzet tegen de bezetter: op twintigjarige leeftijd werd hij door het Rode Leger achter de vijandelijke linies van de Wehrmacht in zijn geboortestreek Letland gedropt waar hij, aan het hoofd van zijn peloton, militaire installaties saboteerde en treinontsporingen organiseerde. In februari 194 4 worden partizanen aan de Duitsers uitgeleverd door een groep door de vijand bewapende collaborateurs. Het peloton van Kononov krijgt opdracht de verantwoordelijken van dit verraad terecht te stellen. Situatie waarmee verzetsbewegingen wereldwijd geconfronteerd worden maar die, een halve eeuw later, tegen hen gebruikt wordt.

De laatste twintig jaar waait er inderdaad een andere wind doorheen de Baltische landen. Sinds  1991 is Letland geen Russische republiek meer en lid van de Europese Unie sinds 2004.

De huidige machthebbers staan er op hun eigen visie van de geschiedenis te laten horen. Voor hen is 8 mei 1945 geen synoniem van de Bevrijding door de overwinning van de geallieerden op het nazisme. Getuige het daartoe bestemde museum van Riga dat de “verschrikkingen van de sovjet  bezetting” aan de kaak stelt en tegelijk toont hoe het leger van Hitler als ‘bevrijder’ werd onthaald in 1941. Over de uitroeiing van  de Letse joden wordt met geen woord gerept, in het bijzonder in de schoolboeken ( de Letse joodse gemeenschap werd nagenoeg volledig vernietigd tijdens de oorlog, grotendeels door Letse milities). Elke 16 maart wordt de herinnering aan het Letse legioen van de Waffen SS gevierd- ceremonie waar tot in 2000 de autoriteiten op aanwezig waren. Een Letse oud commandant van de Waffen SS, van dezelfde leeftijd als Kononov, is trouwens nog steeds volksvertegenwoordiger en voorzitter van de parlementaire commissie ‘staatsburgerschap’ (na die commissie, belast met NATO betrekkingen, geleid te hebben).

In het huidige Letland worden veteranen van het Rode Leger als paria behandeld. Het is in deze context dat het rechtsgeding tegen Konokov werd begonnen. Hij zal bijna twee jaar in de cel zitten. Vanaf het moment dat zijn verdediging alle nationale rechtsmiddelen had uitgeput, richtte Vassili Kononov zich tot het EHRM om zijn eer en die van alle kameraden die tegen de nazi bezetter gestreden hebben te verdedigen.

Op 24 juli 2008 geeft het Hof hem gelijk. Het bevestigt dat de terechtgestelde dorpelingen wel degelijk met de bezetter collaboreerden en verklaart : “het Hof kan om geen enkele reden een pro nazi houding of een actieve collaboratie met de Duitse nazi strijdkrachten legitimeren”.

Maar de Letse leiders leggen zich niet neer bij deze herroeping. Ze gaan in beroep en verhogen de druk op de Kamer van Beroep, de ‘Grote Kamer’. Op 17 mei 2010 draait ze het eerste verdict om en vecht met name het argument aan dat door de rechters van eerste instantie was weerhouden nl de niet terugwerkende kracht van wetten.

Vanaf dan start de verdediging van Konokov nieuwe onderzoeken. Ze vindt Letse historische documenten waartoe ze voordien geen toegang had verkregen en ontdekt dat de door de groep van Konokov terechtgestelde collaborateurs niet enkel in het bezit waren van wapens hen door de Duitsers toevertrouwd : verscheidene onder hen hadden deelgenomen aan de moordpartij op de bevolking van Joodse origine.

De verdediging haalt daarenboven een vervalste vertaling aan van uitspraken van de Letse rechtbanken, vertaling waarop de rechters in beroep zich gebaseerd hadden. Er worden  trouwens rechtselementen in naar voor gebracht die een smet werpen op de uitspraak in beroep.

Neurenberg corrigeren?

Al deze elementen hebben ertoe geleid een verzoek neer te leggen in het kader van de voorschriften van Straatsburg. Deze  heeft de procedure bevestigd en zal over de grond van de zaak moeten oordelen.

De inzet is aanzienlijk. In haar verslag beklemtoont de verdediging het buitengewoon karakter van dit dossier:” het is de eerste maal in zestig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog dat een soldaat die in de rangen van een anti- Hitler coalitie gevochten heeft, daarvoor als een oorlogsmisdadiger strafrechterlijk vervolgd wordt.” Opmerkend dat Letland de veroordeling van nazi-leiders bestempelt als “recht van de overwinnaar waardoor de geallieerde criminelen ongestraft bleven”, de verdediging benadrukt dat dit de eerste maal is dat een Staat aan het Europees Hof voor de rechten van de Mens voorstelt “ de vergissingen van het Neurenberg proces recht te zetten”.

Dus, het nooit geziene feit dat, sinds het einde van de tweede Wereldoorlog, een internationale rechtsinstantie de daden van het Rode Leger dat de nazi’s bevocht, als crimineel bestempelt : de overwinnaars lijken criminelen en de beulen, onschuldige slachtoffers.

Deze “correctie”  aanvaarden zou de poort openzetten tot de ergste herzieningen van de geschiedenis. In deze tijden, waarin dergelijke pogingen zich vanuit verschillende hoeken manifesteren, waarschuwen wij dringend voor de ernstige gevolgen die er kunnen uit voortkomen.

Maurice BOURJOL, ere decaan van de rechtsfaculteit van Tours
Robert CHARVIN, ere decaan van de rechtsfaculteit van Nice
Michel CLAPIE, geaggregeerde in publiek recht, professor grondwettelijk recht aan de universiteit van Montpellier 1
Jan FERMON, advocaat, Brussel
Raphael PORTEILLA, politieke wetenschappen, Universiteit van Bourgogne
Adda BEKKOUCHE, jurist, ere magistraat aan het Rekenhof van Algerije

Lees ook het stuk, aansluitend op dit artikel: Het ultieme obstakel

Indien u zich bij deze oproep wenst aan te sluiten gelieve het ‘contact’ formulier te gebruiken en naam, voornamen, adres, postnummer en stad te vermelden.
Om de voorgaande uitgaven die in detail de zaak Kononov behandelen te bestellen, gelieve eveneens het ‘contact’ formulier, met vermelding van  uw precieze gegevens, te gebruiken.