Namens PROGRESS Lawyers Network namen Mieke Van Laer en Julie Tieleman, PLN Antwerpen, als afsluiting van het colloquium volgende conclusies: CONCLUSIES
Tijdens dit colloquium zijn er veel problemen aan het licht gekomen maar gelukkig ook enkele oplossingen voorgesteld.
In de voormiddag hoorden we hoe het Belgische migratiebeleid door de jaren heen is geëvolueerd in functie van politieke en sociale ontwikkelingen, maar ook dat het vooral beïnvloed wordt door de economische situatie.
Anne Morelli illustreerde hoe migratiegolven komen en gaan afhankelijk van onze nood aan flexibele arbeidskrachten voor de lokale economie. En ook vandaag nog schakelen we goedkope arbeidsmigranten in voor ons eigen profijt.
Sylvie Sarolea vertelde ons hoe sinds de jaren ’80 de Europese Unie een actieve rol opeist in het migratiebeleid. De eerste maatregelen betroffen vooral de migratie binnen Europa; later werd er ook ten opzichte van derdelanders een gemeenschappelijke politiek doorgevoerd. Zo sloot Europa samenwerkingsakkoorden met o.m. Marokko om migranten reeds aan de grenzen daar tegen te houden. Hamid Bouhaddouni illustreerde dit met de uitdrukking ‘Marokko als gendarm’. De akkoorden van Lissabon hebben het migratiebeleid ook officieel ingebed in een economische logica.
Europa wenst immers een net zo competitieve economie te creëren als die van de Verenigde Staten, althans men dacht tot voor kort toch dat daar dromen gerealiseerd werden… Vandaar ook dat de Europese leiders hun inspiratie haalden uit het Amerikaanse migratiebeleid, kijk maar naar de blue card - richtlijn. En ook Minister Turtelboom verdedigt de idee om gekozen economische migratie toe te laten met de stelling dat Amerika door het green card - systeem gaat lopen met alle nuttige migranten en wij dan blijven zitten met het overschot. Susan Alva toonde inderdaad aan dat de green card enkel gemakkelijk te krijgen is voor hooggeschoolden, maar ze gaf ook aan dat het merendeel van de migranten via gezinshereniging naar de Verenigde Staten komen.
Spanje was de eerste EU-lidstaat die het verblijf van migranten regulariseerde louter op basis van tewerkstelling. De uiteenzetting van Eva Izquierdo toonde echter aan dat de lat voor veel arbeidsmigranten te hoog lag en dat het verlengen van een eenmaal verkregen verblijfsvergunning minstens even moeilijk was en is. Wegens de economische crisis en het daardoor sterk verhoogde aantal eigen werklozen voerde de Spaanse overheid bovendien allerlei maatregelen in die de arbeidsmigranten moeten aanmoedigen om terug te keren naar hun land van herkomst. Wat de uiteindelijke invloed van de crisis op Europees niveau zal zijn in verband met de tewerkstelling van arbeidsmigranten valt nog af te wachten, maar de ommekeer in het Spaanse migratiebeleid maakt duidelijk dat de wisselende economische situatie een grote impact kan hebben.
In sessie 1 werd het onderscheid verduidelijkt dat gemaakt wordt tussen de gekozen of economische migratie en wat Sarkozy noemt de “immigration subie”: vluchtelingen die naar hier komen omwille van problemen in hun land van herkomst, of mensen die zich met hun familie willen herenigen. Sylvie Sarolea beschreef hoe de procedures voor deze migranten erg stroef en weinig transparant verlopen, en hoe velen onterecht uit de boot vallen. Zij mogen niet vergeten worden. Ook voor hen zijn er initiatieven nodig.
En als men dan toch een verblijf wil geven aan diegenen die in de ogen van de beleidsmakers “nuttig” zijn, enkel de migranten die werken blijkbaar, roepen we de overheid op om hierbij de voorkeur te geven aan de mensen zonder papieren, die al lang staan te springen om aan de slag te gaan. Er werd zo’n economische regularisatie beloofd in het regeerakkoord van maart 2008. We wachten nog steeds op resultaat.
We zullen nu in een vijftal punten de knelpunten aanhalen die vandaag besproken zijn: de verschillende moeilijkheden nl. waarmee de arbeidsmigranten vandaag te maken hebben, uiteraard aangevuld door de vele suggesties die door de sprekers gedaan werden voor verbeteringen van het rechtstatuut van deze groep migranten.
Een terugkerend probleem blijkt te zijn dat zowel op Europees als nationaal vlak de nadruk gelegd wordt op de illegale tewerkstelling en niet zozeer op de slechte werkomstandigheden.
Marie-Pierre de Buisseret vertelde ons dat de Europese richtlijn aangaande de sancties voor werkgevers het bestrijden van de illegale immigratie als uitgangspunt heeft in plaats van de bescherming van de illegaal tewerkgestelde vreemdelingen.
Maïté De Rue gaf ons mee dat de strijd tegen illegale tewerkstelling in België een prioriteit is van het strafrechtelijk beleid. De zware straffen voor illegale tewerkstelling en mensenhandel illustreren deze politiek. Sabine Craenen concludeerde terecht dat een dergelijk beleid de werkgevers er absoluut niet toe aanmoedigt om de rechten van hun werknemers te respecteren. Indien ze er immers toch voor zouden kiezen sociale bijdragen te betalen of om een arbeidsongevallenverzekering aan te gaan, zal de illegale tewerkstelling gemakkelijker aan het licht komen. Het risico is volgens Craenen dan ook groot dat mensen zonder wettig verblijf enkel nog bij malafide werkgevers werk zullen vinden.
We hoorden bovendien van Jan Buelens dat het beleid de sociale inspectie dwingt zich te concentreren op zaken die gemakkelijk en snel opbrengsten genereren. Vervolging van illegale tewerkstelling is ook in die zin een dankbare procedure, vervolging van onmenselijke werkomstandigheden daarentegen is arbeidsintensief en duur. Verscheidene sprekers deden een oproep om de prioriteiten te verleggen van de al dan niet legale verblijfsstatus van de werknemers naar de arbeidsomstandigheden en de sociale fraude, en wij kunnen die oproep enkel ondersteunen.
Een tweede groot probleem dat door velen werd aangehaald is de dubbele afhankelijkheid van de arbeidersmigranten.
Voor een grote groep van de arbeidsmigranten is hun verblijf gekoppeld aan het hebben van werk. Het indienen van een klacht kan resulteren in een ontslag en daardoor in het verlies van de verblijfsvergunning. De werkgever beschikt dus niet alleen over het gezag in de arbeidsrechtelijke betekenis, maar ook in verblijfsrechtelijke zin. Marie-Pierre de Buisseret sprak in die zin van van een “privatisering van het verblijfsrecht”: terwijl het toekennen van verblijf in principe het monopolie is van de staat, kan momenteel een private persoon, met name de werkgever, beslissen of de werknemer ja dan neen in het land kan blijven.
Voor de legaal verblijvende arbeidsmigranten moet er daarom nagedacht worden over een aanpassing van het systeem van arbeidskaarten. Om uitbuiting te vermijden verdient een arbeidskaart die niet gekoppeld is aan een bepaalde werkgever, de voorkeur. Zoals ons uitgelegd werd door Jan Buelens is dit momenteel het geval voor de arbeidskaarten A en C. Deze bieden het grote voordeel dat arbeidsmigranten niet het risico lopen om hun verblijfsrechten te verliezen indien zij een procedure tegen hun werkgever aanspannen. Wij vragen dan ook om ofwel in de regel een arbeidskaart C uit te reiken, in plaats van een arbeidskaart B, ofwel om de duur van die arbeidskaart B te beperken en reeds na één jaar over te gaan tot het toekennen van een arbeidskaart A.
Ook de werknemers zonder papieren zijn op een dubbele wijze afhankelijk van hun werkgever. Zij dreigen opgepakt en gerepatrieerd te worden zodra hun illegale tewerkstelling aan het licht komt. Voor mensen die uitgebuit worden moet er daarom een mogelijkheid worden geboden om een procedure tegen hun werkgever aan te spannen zonder dat zij riskeren onmiddellijk uitgewezen te worden. Het lijkt dat ook nuttig om een vorm van tijdelijk verblijf voor deze slachtoffers te creëren.
Maïte De Rue legde ons uit dat er voor de slachtoffers van mensenhandel reeds een mogelijkheid bestaat om zo’n tijdelijk verblijfsrecht te krijgen. Deze “beschermende maatregelen” hebben echter hun beperkingen. Zo hangt dit verblijfsrecht af van de medewerking van het slachtoffer en de vervolging van de daders voor mensenhandel.
In de richtlijn sancties werkgevers werd er een gelijkaardige klachtenprocedure gecreëerd die een tijdelijk verblijf met zich mee brengt indien er sprake is van “uitzonderlijk onrechtmatige werkomstandigheden” of mensenhandel. Ook deze procedure werd vandaag sterk bekritiseerd door Marie-Pierre de Buisseret en Sabine Craenen. Wat “uitzonderlijk onrechtmatige werkomstandigheden” zijn is immers niet duidelijk; volgens de richtlijn zal dit zaak per zaak worden bekeken Bovendien hangt ook hier de bescherming af van de medewerking die het slachtoffer biedt aan het onderzoek.
Beide systemen zorgen voor rechtsonzekerheid en zullen de werknemer zonder papieren niet aanmoedigen om klacht in te dienen.
Om de afhankelijkheid van de illegaal verblijvende arbeidsmigrant te doorbreken zal men dan ook in een beschermingssysteem moeten voorzien dat arbeidsmigranten meer zekerheid biedt zodat ze niet afgeschrikt worden om klacht in te dienen zoals nu het geval is.
Dhr. Calva Gonzalez getuigde op aangrijpende wijze over het derde probleem dat wij willen bespreken, met name het feit dat arbeidsmigranten vaak het slachtoffer zijn van onmenselijke arbeidsvoorwaarden. Ze werken in gevaarlijke en ongezonde omstandigheden, maken vaak overuren en worden bijna nooit betaald zoals het hoort. Caroline Copers stelde terecht dat knelpuntberoepen vaak dergelijk werkomstandigheden verbergen.
De arbeidsmigranten komen op die manier vaak ongewild in concurrentie met de lokale werknemers die wel werken volgens de sociaalrechtelijke en arbeidsrechtelijke voorwaarden.
Marie-Pierre De Buisseret wist ons te vertellen dat de richtlijn sanctie werkgevers voorziet in de terugbetaling van achterstallige lonen als een deel van een sanctie aan de werkgevers voor illegale tewerkstelling, maar de richtlijn voegt er ook onmiddellijk aan toe dat deze terugbetaling de repatriëring niet in de weg staat, omdat de terugbetaling nog nagestuurd kan worden naar het land van herkomst. Je hoeft echter geen jurist te zijn om in te zien dat zo’n procedure van op afstand een zeer moeilijke opdracht is. De beschermingsprocedure waarbij iemand die klacht neerlegt een tijdelijk verblijf krijgt zou dan ook niet beperkt mogen worden tot strafrechtelijke klachten over veiligheid en gezondheid maar dient ook uitgebreid te worden tot andere, burgerlijke, tekortkomingen van de werkgever zoals het niet uitbetalen van lonen.
Zowel Sabine Craenen als Jan Buelens haalden tenslotte het probleem aan van de gebrekkige kennis die de meeste arbeidsmigranten hebben over de op hen toepasselijke regelgeving. De zeer gecompliceerde materie van het vreemdelingen- en arbeidsrecht is ook onvoldoende gekend bij de laagdrempelige overheden zoals de gemeentes, zodat er vaak onvoldoende of zelfs foutieve informatie gegeven wordt aan deze nieuwkomers. In de artikelen 33 en 37 van het door Mieke Van Laer besproken Arbeidsmigrantenverdrag vinden we de verplichting terug voor de overheid om de arbeidsmigranten actief in te lichten over hun rechten en plichten. Deze informatie moet gratis verspreid worden door de overheid zelf of via werkgevers, vakbonden, enzovoort.
Mieke Van Laer deed vandaag een oproep om het arbeidsmigrantenverdrag te ratificeren. Ook de sprekers van de ronde tafel sloten zich aan bij deze vraag. Hoewel we hebben gehoord dat de ratificatie van het arbeidsmigrantenverdrag geen ultieme oplossing vormt voor de reeds aangehaalde problemen van de arbeidsmigranten, kan de ratificatie, samen met enkele essentiële wetswijzigingen, de arbeidsmigranten meer zekerheid bieden op waardig werk.
Uit dit hele colloquium kunnen wij concluderen dat een migratiebeleid dat gestoeld is op ons eigen economisch belang, voorbijgaat aan de rechten van de arbeidsmigranten. De huidige regelgeving blijkt deze rechten niet afdoende te beschermen. Bij de uitvoering van de geplande hervormingen, op Europees en Belgisch vlak dient men rekening te houden met deze aangehaalde problemen. Het is ons inziens onaanvaardbaar om de economische logica te laten voorgaan op de mensenrechten. We vonden in de tekst van Eva Izquierdo een mooi citaat terug van Professor Javier De Lucas: “We verwachtten arbeiders, maar we kregen personen.”
syllabus colloquium 2009 bestellen
Top